آثار فکری محمود حکمت نیا آشفته نیست و بر خط فکری منظم تاکید دارد.



گزارش کردن خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) پنجمین عصر از سلسله ضیافت های انسان دوستانه پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم با دبیری ملک شجاعی و سخنرانی حجت الاسلام والمسلمین رحیم پیلوار از اعضای هیئت علمی دانشکده فارابی پردیس دانشگاه تهران; فرج الله هدایت نیا، دانشیار فقه و حقوق گروه پژوهشی فرهنگ و اندیشه اسلامی و احمد احسانی فر، پژوهشگر مرکز تحقیقات فقه، به بررسی اندیشه ها و خدمات علمی محمود حکمت نیا اختصاص یافتند.

در ابتدای این نشست حکمت نیا درباره زندگی شخصی و تحصیلی خود توضیح داد: نحوه ساخت و ساز همیشه برای من جالب بوده و به همین دلیل پاسخ این سوال را در زندگی ام دنبال کردم. بعد از جنگ تحمیلی هم احساس می کردم که اگر در دنیای مدرن چند زبان را ندانیم با مشکل مواجه می شویم به همین دلیل این سوال از من پرسیده شد که من که زبان عربی می دانم می توانم زبان انگلیسی را از طریق عربی یاد بگیرم. بنابراین من یک مدل برای زبان انگلیسی بر اساس زبان و ادبیات عربی طراحی کردم. بعدها که وارد رشته حقوق شدم، ماهیت آن برایم اهمیت بیشتری پیدا کرد، بنابراین فلسفه حقوق خواندم.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه باید سؤالات مهندسی را تغییر دهیم، افزود: برای تحقق تمدن خود نیازمند چند مؤلفه هستیم. قانون زمانی موفق است که پارادایم نظری خود را در ساختار تمدن ارائه دهد. تمدن هویت حقوقی ماست، اما باید در قالب بحث فلسفی محقق شود و مبانی فلسفی داشته باشد.

حکمت نیا با تاکید بر اینکه تمدن ما ذاتاً فلسفی است، افزود: ضرر تمدن ما این است که تمدن ما قدرت ساختن ندارد، فقط می دانیم و نمی سازیم! ما باید بتوانیم نهادهایی را بسازیم. بنابراین ضعف قانون ما این است که نمی تواند بسازد و برای آن نیاز به روش شناسی است که بدانیم روش ساخت چیست.

این استاد حوزه با اشاره به اینکه فقه و اصول ما بحث عقل را از جایی شروع کرده است که طرف دیگر قضیه در خلاء است، گفت: یعنی سوال این بود که آیا حکم عقل مورد قبول است. شریعت؟ اما این طرف قضیه، عقل چه می فهمد و با چه مکانیزمی؟ ما باید بدانیم که عقل چگونه می فهمد. در حقوق، ما نیاز به خلاقیت در مهندسی معکوس، مهندسی مجدد و اراده برای حل مشکلات جدید را درک می کنیم. برای این ما به روش شناسی، ساخت و ساز و غیره نیاز داریم.

حکمت نیا با بیان اینکه قوانین ما در چند مولفه ضعف دارند، تصریح کرد: قوانین ما فلسفه، تاریخ و جامعه شناسی ندارد و رابطه آن با اقتصاد را مشخص نمی کند. حقوق باید با اقتصاد رابطه روشنی داشته باشد، چون اینها را ندارد، حقوق ما از تمدن و تاریخ قطع شده است.

رحیم پیلوار در بخشی دیگر از این نشست درباره محمود حکمت نیا گفت: افراد باسواد و باهوش زیادی هستند و مطالب را به خوبی بیان می کنند اما همه ذهن خلاق ندارند. از طرفی آنچه بسیار مؤثر بود، محبت و علم ایشان بود که همه ندارند. من اساتید زیادی را دیده ام که تنگ نظر هستند اما با حوصله و مهربانی به حرف های مخالف گوش می دهند. ما اساتید زیادی داریم که در این حوزه تخصص دارند، اما در حوزه های مختلف حقوقی و فقهی حضور دارند و این باعث می شود که نگاه جامعی به مسائل داشته باشند.

این استاد دانشگاه یکی از مشکلات ما را نداشتن تبیین مناسب از موضوع رشته دانست و به همین دلیل دستوراتی صادر می شود که موانعی ایجاد می کند، گفت: از نظر مالکیت معنوی نیز تلاش حکمت نیا در این زمینه قابل تقدیر است. وی با تسلط بر مسائل الهیات سعی در تبیین این پرسش از الهیات داشت. همچنین باید در موضوعات دیگر انجام شود و به زبانی شیوا و صحیح برای منطقه توضیح داده شود.

در ادامه این نشست احسانی فرد به اهتمام حکمت نیا به توسعه حقوق مسئولیت مدنی اشاره کرد و گفت: این فضا همیشه در دانشکده های حقوق که فقه تاثیری ندارد وجود داشته است چرا که ما در فقه مسئولیت مدنی نداشتیم. زمانی که این تفکر غالب در دانشکده های حقوق وجود نداشت، روشن بود که حقوق مسئولیت مدنی ما از نظام فکری قبلی سرچشمه می گرفت، اینجا نیاز به متفکری داشتیم که بگوید در فقه ما مسئولیت مدنی آنقدر زیاد است که می توان آن را نظام مند کرد. آن زمان برخی از متفکران به آنها گفتند که فقه آنقدر ظرفیت دارد که شما می توانید چنین کاری انجام دهید.

وی ادامه داد: این کار سختی است زیرا نیاز به مردی دارد که در تمام شئون فقهی مسلط باشد، زیرا مسئولیت مدنی فصل خاصی ندارد و نیاز به فردی دارد که در تمام شئون فقهی تسلط کامل داشته باشد. اما اگر بخواهد مسئولیت مدنی را در فقهی منسجم بررسی کند، باید بر همه ابواب مسلط باشد. این کار سخت و هیجان انگیز است. مسئولیت مدنی جنبه حقوقی و کیفری دارد و نیاز به فردی دارد که در هر دو زمینه مسلط باشد. در آن زمان سخت ترین کار بحث مسئولیت مدنی در فقه امامیه بود. در این کار طاقت فرسا، نفی فقاهت و خدمتی ناشایست به همان و مثمر ثمر انجام شد.

به گفته احسانی فرد، مؤلفه ای که در تحلیل فرامتنی مد نظر است، ادله فقهی و متون دینی است. حکمت نیّا در ادله شرعیه از جمله روایات و قرآن، ممکن است به الفاظ موجود در ادله شرعی بنگرد و آنها را تحلیل کند. تمام آثار او فقه مسؤولیت مدنی فارسی است و هرگز از واژه‌های به کار رفته در کتب فقهی استفاده نمی‌کند، زیرا فقه برای او مقدمه‌ای برای درک دقیق‌تر متون و احکام شیعه است.

وی افزود: وقتی وارد متون فقهی می شود در ادبیات آن رفت و آمد می کند و بعد از این رفت و برگشت از یافته های حقوقی برای فهم دقیقتر فقه استفاده می کند. حکمت نیا سعی می کند لایه های ذهنی فقیه مورد نظر را اشباع کند و پیگیری های فکری و ذهنی آن فقیه را در رابطه با این موضوع بررسی کند. هدف او از استناد به فقه، نقد واژه فقه نیست، از دیدگاه او فقه راهی است برای فهم دقیق تر و منظم تر ادله شرعی و به همین دلیل ادبیات فقهی که سرشار از آن اشکال است. ، در کتب ایشان دیده نمی شود و نقد فقها کمتر است، می توان دریافت که گرچه حوزه بحث کاملاً فقهی و برای تأیید ادله شرعی است.

این استاد دانشگاه گفت: در آثار مکتوب خود به ادله ای مانند مصلحت، اخلاق حسنه و… بسیار کم اشاره شده است. استناد به مصلحت خیلی کم است، آن موارد خاص هم مواردی است که مصلحت در نظر شرع وجود دارد، مثلاً مصلحت جانی را فدای مصلحت مالی نکنیم. اما از آنجایی که بحث در مورد مصلحت شخصی است، از مصلحت به عنوان دلیل حکم نمی شود و مصلحت شخصی صحیح نیست. یکی دیگر از مؤلفه های کتاب هایشان این است که تأملات دقیق و انتقادی وجود دارد; محققان ممکن است این را به خوبی درک کنند. ما محققانی داریم که مفاهیم وسیعی دارند اما فاقد تحلیل ذهنی و فکری و قدرت تفکری هستند که بتواند برای آن محقق نوآوری در نظریه پردازی ایجاد کند.

وی با اشاره به زیر سوال بردن حکمت نیا از بدیهیات، یقینات، پیش فرض ها و حدسیات گفت: ایشان می گوید یقین دیگران مشکل ماست. همه اینها نیاز به بررسی مجدد دارند و نمونه های زیادی از آنها در ذهن من وجود دارد. وقتی این قطعیت ها در نظام فکری او گنجانده می شود، به پرسش هایی تبدیل می شود که قابل بررسی است.

به گفته این استاد حقوق، مولفه دیگر، رویکرد فلسفی او به پدیده های حقوقی است، نه به این معنا که بخواهند به کتب فلسفی مراجعه کنند و مسائل حقوقی را در آنها بررسی کنند، که البته ایشان هم چنین کردند، اما بحث ما این نیست. .فلسفه او به معنای فلسفه حقوقی نیست، بلکه منظور فلسفی او این است که در هر مسئله حقوقی ابتدا به دنبال کشف نظام نظری و مدلی از فهم است. این کشف یک سیستم نظری برای درک اینکه مشکل حقوقی چیست، نکته اصلی اوست. این دیدگاه فلسفی از سردرگمی جلوگیری می کند.

هدایت نیا دیگر سخنران این نشست با اشاره به تلاش های حکمت نیا در توسعه حقوق خانواده گفت: وی نقش بسزایی در تعمیق و توسعه فقه حقوقی و خانواده داشت. تلاش او محدود به این حوزه نبوده و در توسعه و ارتقای حقوق زنان تلاش زیادی کرده و سه کتاب مستقل اما مرتبط در این زمینه منتشر کرده است. حقوق خانواده مانند حقوق خانواده در انحصار حقوق خصوصی باقی ماند، اما با تلاش و راهنمایی وی، شاخه جدید حقوق خانواده به حقوق عمومی خانواده تبدیل شد و ادبیات گسترده ای در این زمینه تهیه شده است.

وی با بیان اینکه برخلاف دهه ۷۰ یا ۸۰ که می گفتند حقوق خانواده ظرفیت نگارش رساله را ندارد، گفت: اکنون این رشته به بلوغ و توسعه رسیده و از انحصار حقوق خصوصی خارج شده است و حقوق عمومی خانواده با کمک ایشان طراحی شده است. ، گفت: هنوز در نصوص هستیم رویه حقوقی فصل خاصی درباره مسائل زنان ندارد و مسائل زنان در حقوق خانواده دیده می شود، اما سه کتاب او درباره حقوق زن در فقه تجارت برجسته است.

وی با اشاره به منش و شخصیت علمی ایشان گفت: روحیه دلسوزی و شاگردی دکتر حکمت نیا نیز ستودنی است و ایشان دلسوزانه تمام داشته های خود را تقدیم کردند. در آموختن بخیل نیست و مهربانی و سخاوتش مثال زدنی است. تواضع و تواضع او نیز از دیگر صفات برجسته حکمت است. احترام یکی دیگر از ویژگی های اوست و با افرادی که از نظر علمی از او پایین تر بودند با تواضع رفتار می کرد و سعی می کرد عزت نفس افراد را از بین نبرد.

در بخشی دیگر از این نشست، خجت الاسلام رضا غلامی با بیان اینکه بسیاری از آثار وی دارای نوآوری هایی است که نیاز به بررسی دارد، گفت: مقایسه آثار وی با سایر همکاران در این زمینه نشان از نوآوری های وی دارد. همچنین نظم فکری حکمت نیا حائز اهمیت است و در آثار او هرج و مرج دیده نمی شود و خط فکری منظمی دارند.

وی با اشاره به مدیریت پژوهشی دکتر حکمت نیا افزود: ایشان در سمت های مختلف مدیر گروه بودند و در حوزه مدیریت پژوهشی ایده های مدیریتی وجود دارد که برخی از آنها فقط مسئولیت می پذیرند.
دارند، اما صاحب سبک است و در سازماندهی رهبری پژوهشی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نقش مؤثری داشته است.

به گفته غلامی، دکتر حکمت نیا نقش عمده ای در نزدیک شدن پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی به فضای دانشگاه داشت. آنها همچنین در واقع گرایانه ساختن جریان پژوهشی مؤسسه نقش داشتند و مؤسسه را از رویکرد آرمانی به رئالیسم انتقادی سوق دادند. در دوران رهبری ایشان شاهد تربیت نیروهای زیادی بودیم و با حمایت ایشان افراد زیادی تربیت شدند و حتی برخی از آنها به شخصیت علمی تبدیل شدند.

غلامی در پایان گفت: همیشه از همکاری استقبال کرده است، اما در این سال ها هر جا که همکاری علمی بوده فعال بوده است نه تصنعی. دکتر حکمت نیا سرمایه ای برای حوزه و دانشگاه است و امیدواریم از این پس شاهد فعالیت های پژوهشی بیشتری باشیم.