در داستان ها باید موقعیت تاریخی را به موقعیت انسانی تبدیل کنیم



به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ابنا) در این نشست که با حضور مهدی کفاش و فاطمه سربندی فراهانی داستان نویسان عصر سه شنبه (۲۸ مهرماه) در تکیه کتاب خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد، کتاب برگزیده پنجمین دوره جشنواره خاتم با عنوان «هه مشل رحمت» که شامل ۱۳ داستان کوتاه نقد شده است.

در ابتدای این نشست، فاطمه سربندی فراهانی نویسنده داستان «دوست دارد رحمت» صفحاتی از آن را برای حاضران قرائت کرد. وی درباره شکل گیری ایده دو داستان کوتاه «او رحمت را دوست دارد» و «پای در گالی» منتشر شده در این کتاب گفت: نویسنده وقتی می خواهد طرحی بنویسد به ذهنش می رسد و ادامه می دهد. هر داستانی درباره معناشناسی باید داستانی داشته باشد. هدفم نشان دادن یکی از خصوصیات پیامبر یعنی مهربانی او بود و در داستان پای در کالی هم می خواستم موضوع پسر و دختر بودن بچه ها را بیان کنم که متاسفانه هنوز هم دیده می شود و پررنگ است.

مهدی کفاش، منتقد ادبی درباره ویژگی های ۱۳ داستان این مجموعه گفت: برایم جالب بود که در این داستان ها روایت زنانه بر روایت هایی که از پیامبر یا تأثیر او شنیده بودیم غلبه داشت. این مهم است زیرا ما قرن ها روایتی مردانه از تاریخ اسلام به طور کلی و داستان پیامبر به طور جزئی داشته ایم. در داستان های کوتاه خانم فراهانی، روایتی زنانه از منظر زنانه داریم و مشکل در همین جاست. تأثیر پیامبر بر زنان و زندگی زنان. در همین داستان «رحمت می‌خواهد» با یک موقعیت انسانی مواجه هستیم. اینکه به یک زن ظلم شده و می تواند قصاص کند و انتقام بگیرد و داستان شرح مبارزه و تصمیم گیری زنان است. نویسنده در یک داستان کوتاه بسیار خوب، داستان را بدون هیچ اشاره ای با شاید به پایان می رساند و می دانیم که شخصیت اصلی آن چیزی را که قصد داشته انجام می دهد.

وی افزود: هر کدام از ما یک نظام ارزشی داریم و به یک داستان اعتقاد داریم و بر اساس آن عمل می کنیم. آنچه جهان بینی و ایدئولوژی من است این است که مدرسه و کتاب هایش را باید خواند و نمره داد. داستان‌هایی مانند داستان‌های این مجموعه که در برابر دیدگان بیننده قرار می‌گیرند، باید موقعیت‌های مردم زمان ما یا گذشته را به تصویر بکشند که در آن فرد تصمیم‌گیری می‌کند و این موضوع مهمی است. چون نظام ارزشی ما را نشان می دهد.


کفاش زندگی پیامبر(ص) را سرشار از لحظات مثال زدنی در زندگی امروز بشر دانست و گفت: پیامبر و سیره ایشان مصداق هایی از «آن»های گوناگونی را که ما در زندگی داریم داریم و سوال من از خانم فراهانی نویسنده این است که از جایی شروع به نوشتن کنیم. برای کسانی که می خواهند داستانی در مورد پیامبر بنویسند، به من بگویید آن لحظه یا چیزی که یک داستان را شکل می دهد چیست؟

فراخانی نویسنده این قطعه گفت: حضور ذهنی چندانی ندارم. چون داستان مربوط به دو سال پیش است. اما برای من مهم بود که داستان روایتی مدرن داشته باشد و در ذهن مخاطب تاثیر بگذارد. یک سوال هم دارم: غزوات پیامبر چقدر می تواند در زندگی امروزی ما نقش داشته باشد و راهبردی باشد؟

مهدی کفاش در پاسخ به سوال نویسنده کتاب اینگونه توضیح داد: ما به طور طبیعی با پیامبری روبرو هستیم که روایتی مردانه دارد و جنگ های زیادی در دوران نبوت ایشان رخ داده است. اما این نیز موقعیت‌های انسانی را ایجاد کرد که ما به آنها نپرداخته‌ایم. مانند جان کسانی که در جنگ ها همسر خود را از دست می دهند یا مجروح می شوند و غیره. ما توهم علم به پیامبر داریم. مثلاً پیامبر چهار دختر داشتند و ما فقط به روایت حضرت زهرا(س) عمل می کنیم. ما ام کلثوم و زینب و بقیه را فراموش کرده ایم.


وی افزود: ترس من از رواج نوعی نگرش نسبت به پیامبر است. مثلاً فقط جنبه جنگ و غضب یا فقط رحمت را می توان دید; اما در رابطه با پیامبر رفتارهای متفاوتی در موقعیت های انسانی از سوی ایشان شکل می گیرد. نویسندگان ارتباط ماجراهای تاریخی پیامبر را با زمان امروز نمی دانند، به همین دلیل است که ما امروز داستان های مرتبطی نداریم. اما خانم فراهانی این ارتباط را در این دو داستان می دانست و این گونه نوشت. بدبختی امروز ما این است که در مسائل دینی از ذوق استفاده می کنند. اینکه من نویسنده نمی خواهم پیامبر را کامل ببینم و به مخاطب نشان دهم.


فاطمه سربندی فراهانی درباره چگونگی داستان نویسی درباره موضوع پسر و دختر بودن کودکان در داستان پای در کالی گفت: داستان کاملاً مبتنی بر تخیل نیست. من تجربه زندگی در جنوب کشور دارم. اما این مشکل بیشتر در مناطق عشایری است که سوال پسر یا دختر بودن کودک در آنجا مهم است. این در شهرها هم دیده می شود و برای اکثر زنانی که تنها دختر دارند درد دارد و من دیده ام که حتی یک مرد تحصیلکرده هم چنین تفکری دارد. در نتیجه خواستم داستانی بنویسم تا این موضوع را در جامعه مدرن امروزی مطرح کنم.


مهدی کفاش درباره موضوع داستان «پای در کالی» نظر متفاوتی را بیان کرد و اظهار داشت: نظر من این است که موضوع داستان برای زن و مرد مهم نیست. نظام بسته اقتصادی که فقط مردان می توانستند به خانواده کمک کنند دلایل مختلفی دارد و طبیعی است که چنین فکری داشته باشیم. در قبیله این داستان، شیخ رئوف را داریم که پسرش نگران است که طایفه از هم بپاشد که جانشینی نداشته باشد، در غیاب او قیام به پا شود و در نتیجه نیاز به جایگزین داشته باشد. جنبه ای که در این داستان مهم است فردی نیست، جمعی و مربوط به نظام طایفه ای است.

وی درباره مجموع داستان های کوتاه مجموعه «هه مشل رحمت» گفت: این مجموعه را حاصل هیئت داوران جشنواره خاتم و معیار انتخاب آنها می دانم. در هر یک از داستان های کوتاه ویژگی های ادبی متفاوتی دیده می شود. در یک بازی زبان، و در دیگری دیدگاه متفاوت و غیره. اگر بخواهم به عنوان یک قصه گو نظر بدهم، این سریال داستان هایی دارد که به تأثیر پیامبر می پردازد، از شخصیت پیامبر در زمان ما یا گذشته می گوید و وصف پیامبر را نشان می دهد.

این منتقد ادبی درباره نگارش روایت تاریخی و بازآفرینی داستان پیامبر(ص) برای مخاطب امروز گفت: اولاً من برای تاریخ خیلی ارزش قائل نیستم. زیرا به محض اینکه یک واقعه تاریخی از ذهن مورخ خارج شود، تحت تأثیر آن قرار می گیرد و مغرض می شود. تا اینجا نویسنده و مورخ با یک ماده خام برای نوشتن درباره تاریخ روبرو هستند. اما مورخ طبعاً نگاه کل نگر دارد و اصلاً انسان را نمی بیند، فقط بلای انسانی را می بیند; مثلاً حمله چنگیز را می بیند و به خانواده و احساساتش توجهی نمی کند. اما من، نویسنده، جاهای خالی را با داستان و روایت پر می کنم.

وی درباره باز بودن نویسنده برای نوشتن درباره زندگی پیامبر و تأثیر او در زندگی امروزی گفت: این بستگی به دیدگاه نویسنده دارد که چگونه حوادث و شخصیت های تاریخی را ببیند و آنها را به موقعیت های انسانی تبدیل کند. . این کار داستان نویس است. ما باید موقعیت تاریخی را به موقعیت انسانی تبدیل کنیم. اینگونه است که از انسان تک بعدی خارج می شویم. مشکل امروز ما این است که پیامبر را تک بعدی کرده ایم و جنبه انسانی را از او خارج کرده ایم و او را فرشته می بینیم. اگر بخواهیم به پیامبر این گونه نگاه کنیم، طبق آیات قرآن، او فرشته است نه مرد. پیامبر انتخاب می کند و شخصیت های اطراف او عواقب این انتخاب ها را می بینند. اما ما اینها را نمی بینیم.

مهدی کفاش در پایان افزود: در هفته وحدت هستیم. اگر بخواهیم روی پیامبر(ص) کار کنیم باید روایت اهل سنت را هم داشته باشیم. یکی از مشکلات تک بعدی شدن این است که ما فقط از یک منظر روایت خاصی داریم; اما ما در کشوری هستیم که شیعه و سنی در کنار هم زندگی می کنند.