روح مهم؛ کتابی بی قلم که انبوهی از اطلاعات را ارائه می دهد، استعداد عاشورا در تفاسیر اساطیری


گزارش کردن خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)امروز ۱۷ مرداد مصادف با اولین روز از ماه محرم، اولین جلسه از سلسله نشست های تقیه کتاب با موضوع «نفس المحموم و تأثیر آن بر ادبیات عاشورایی امروز» با حضور محمد اسفندیاری برگزار شد. پژوهشگر تاریخ و مؤلف کتابشناسی تاریخی امام حسین (علیه السلام) و سید طاووسی مسرور پژوهشگر تاریخ اسلام و از اعضای هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی در خانه کتاب اهل کلام و ادبیات برگزار شد. ایران

کتاب «نفس المحموم فی مسیبه و سیدنا الحسین المظلوم»، کتابی است درباره واقعه کربلا و حوادث پس از آن، توسط شیخ عباس قمی نوشته شده است. محتوای کتاب با ولادت امام حسین (ع) آغاز می شود و سپس القاب امام سوم شیعیان را ذکر می کند و سپس تمامی وقایع مربوط به واقعه کربلا را بیان می کند.

در این نشست محمد اسفندیاری محقق و نویسنده کتب عاشورا با تاکید بر اینکه اگر شیخ عباس قمی کتاب خود را به گونه ای دیگر نوشته بود، گفت: چهار نوع کتاب در عاشورا داریم که از جمله آن کتاب عاشورایی کربلاست. دیگری کتاب اول عاشورایی است. در عصر صفوی، سومین کتاب از کتب عاشورا پس از صفویه تا پیش از مشروطه و چهارمین کتاب مشروطه عاشورا تا امروز است.

اسفندیاری با بیان اینکه پس از وقوع حماسه عاشورا اسطوره های بسیاری زنده شد، افزود: به گفته دکتر شریعتی در دوران قبل از صفویه وقتی شیعه نام محمد (ص) را می شنید، حق داشت بگوید کدام محمد. و بعد از صفویه وقتی نام حسین را شنید به حق می پرسد کدام حسین؟

عاشورا نفس المحموم سوررئالیستی است
وی با تاکید بر اینکه نفس المحموم در دوران پس از مشروطه ایجاد شد، اما دیدگاه سوررئالیستی دارد و اسطوره بیش از واقعیت واقعی شده است، تصریح کرد: در کتب تاریخ با دو امام حسین (ع) روبرو هستیم. یکی حسین است، کتابهایی مانند تاریخ، طبری که امام و اسوه است و دیگری حسین در کتاب امثال کاشف و شریف کاشانی که اسطوره به شمار می رود. نویسنده نفس المحموم در دوران پس از مشروطه می زیسته اما وارث گفتمان عاشورایی پیش از مشروطه است. شاید کسانی که منتقد جدی محدث قمی هستند، اگر در زمان او بودند، کتابشان مثل او بود.

اسفندیاری با تاکید بر آشنایی محدث قمی با منابع تاریخی مربوط به عاشورا، افزود: وی از منابع تاریخی فراوانی استفاده کرده و کتاب او توصیفی است تا تحلیلی. چرا که در آن زمان تحلیل به درون مایه های عاشورایی نمی پردازد و بیشتر معطوف به توصیف و روایت بوده است.

برتری قمی بر دیگر سوگواره ها
این پژوهشگر با بیان اینکه محدث قمی بر دیگر سوگواره ها ارجحیت دارد و دیگران از او پیروی می کنند، تاکید کرد: نفس المحموم آخرین ترحیم کلاسیک عاشوری است و پس از آن وارد فضای آثار مدرن و اسطوره ای می شویم. این کتاب توسط میرزا ابوالحسن شعرانی، محمدبکر کمره‌ای و نظری منحد آسان‌خوان است. قمی ذهنیت ایدئولوژیک ندارد و به همین دلیل از اقوال بدون سخت گیری استفاده می کند و نگاه اسطوره ای نیز دارد.

وی با بیان اینکه نفس المحموم محاسن زیادی داشت، تصریح کرد: این کتاب اطلاعات زیادی به مخاطب می دهد و فاقد مهارت است. این کتاب در یک زمان یک چیز را آموزش می دهد.

اسفندیاری افزود: این کتاب در عین حال دارای اشکالات و اغراق های فراوانی است. مثلاً چگونه می توان باور کرد که امام حسین (ع) ۱۹۰۰ نفر را کشته یا مجروحات بدن امام را شمرده و ۶۷، ۶۸، ۳۲۰ یا ۱۹۰۰ زخمی اعلام کرده است؟ یا چگونه می توانی سخنان امام را که من فریب خورده ام باور کنی؟ یا این که امام حسین علیه السلام از هیچ زنی شیر نخورد و پیامبر صلی الله علیه و آله انگشت اشاره خود را بر دهان آنان گذاشت تا از او بنوشند، معقول می دانست؟ یا این روایت که جن و ملائکه به امام حسین (ع) پیشنهاد دادند که در روز عاشورا به کمک او بیایند و قبول نکردند؟ یا روایتی که اسب امام حسین ۴۰ نفر را کشت؟ در آن زمان تاریخ نگاری تحلیلی انجام نمی شد و بیشتر به تاریخ نگاری توصیفی می پرداختند.



این نویسنده تاکید کرد: در بسیاری از منابع شیعه و سنی آمده است که پس از شهادت امام حسین (ع) دگرگونی هایی در آفرینش رخ داد، هوا تاریک شد، ستارگان ظهور کردند و فرشتگان و جنیان گریه کردند که نیاز به تایید دارد. از ستاره شناسان مطمئن شوید که انجام شده است. مرحوم شعرانی این قسمت از کتاب نفس المحموم را برجسته کرده که طبق قواعد نجومی خورشید در دهم محرم غروب نمی کند.

با تاکید بر اینکه برای بررسی اعتبار روایت باید به تعداد راویان و تنوع آنها توجه کرد و افزود: مهمتر از تعداد راویان تنوع آنهاست، اگر هم سنی و هم شیعه و هم غیر مسلمان مطلبی را نقل کنند اصالت قوی تر است

وی با تأکید بر اینکه بهتر بود محدث قمی در کتاب خود به ماجرای شهادت برادران حضرت ابوالفضل (ع) و مشورت امام حسین (ع) با عبدالله بن عباس اشاره نمی کرد، گفت: در در عین حال، این کتاب ارزشمند و آموزنده، مهم و مفید است.

صاحب نفس المحموم گاهی تعارفات درونی از خود دارد
همچنین در این نشست سعید طاووسی مسرور پژوهشگر تاریخ اسلام و از اعضای هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی در سخنانی با اشاره به اینکه نویسنده کتاب نفس المحموم از شاگردان محدث نوری است. ، گفت: کتاب محدث نوری منفی و نقد عاشورا است و کتاب قمی مثبت است.

طاووسی با تاکید بر اینکه نویسنده نفس المحموم به نقل از منابع پیشرفته می پردازد، گفت: وی اخباری را که دیگران مخابره می کردند، تصحیح می کرد و تسلط بسیار خوبی بر منابع داشت.



وی تاکید کرد: «نفس المحموم» را باید با توجه به دوران تألیف آن ارزیابی کرد و این جفاس است که قمی را از زمان خود بریده و با تیغ امروزی عمل می کند. این اثر با ترجمه شاعران و دوربین که از علمای بزرگ تاریخ هستند، قطعا ارزش بالایی دارد. این اثر مخاطب عام و خاص دارد و نگاه اساطیری نویسنده به عاشورا در منابع پیشین نیز سابقه دارد.

طاووسی با اشاره به اینکه موضوع امام حسین (ع) و عاشورا پرسش بزرگی است که در منظر اسطوره‌ای رنگ و بویی دارد، ادامه داد: نفس المحموم آخرین کتاب کلاسیک عاشورا است و تهذیب مطالب پیشینیان آن است. یکی از نقاط قوت اصلی آن است.

وی از استقبال گسترده مخاطبان از مطالب غیرمنطقی ابراز تاسف کرد و تاکید کرد: خوشبختانه با پیشرفت علم اکنون می توان به ظرفیت های هواشناسی و نجوم برای بررسی روایات تاریخی دست یافت که باید از این ظرفیت ها استفاده کرد. همچنین جا دارد روایات مربوط به عاشورا در قالب پایان نامه دکتری مورد بحث قرار گیرد و صحت آنها از نظر علمی و عملی بررسی شود.

طاووسی با تاکید بر اینکه کثرت روایات دلیل بر صحت آن نیست و بهتر بود نویسنده نفس المحموم در این زمینه بیشتر تحقیق می کرد، گفت: گاهی نویسنده با خودش درگیری درونی دارد و ما هم در این زمینه تحقیق می کردیم. همچنین در این اثر با رویکردی کلامی در بیان تاریخ مواجه شده است.

وی معتقد است این کتاب بیشتر برای مخاطبان و پژوهشگران خاص مناسب است و مخاطب عام باید در کنار این اثر از مطالب و تحلیل های جدید استفاده کند.