سفرنامه ای مفید برای عموم شیعیان سفر به نجف و عتبات


خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- امیرحسین خاتمی; عضو هیئت علمی و پژوهشگر تاریخ دانشگاه قزوین: سفرنامه نویسی به طور جدی و عمدتاً از قرن دهم هجری در ایران رواج یافت. در واقع در دوره صفویه با ورود مسافران و عوامل سیاسی-اقتصادی غربی به ایران، بسیاری از آنها پس از بازگشت سفرنامه نوشتند و این سفرنامه ها منبع دست اول تاریخ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران شد. در آن راستا بزرگترین دستاورد سفرنامه ثبت و معرفی فرهنگ مردم (فولکلور) کشورها و مسائل اجتماعی، جغرافیایی و قومیتی آنها بود.

با آغاز دوره قاجاریه به دلیل نفوذ سفرنامه نویسی غربی، بسیاری از ایرانیان نیز خاطرات سفرهای داخلی و خارجی خود را در قالب سفرنامه یادداشت کردند. این سفرنامه ها بیشتر مربوط به سفر به اروپا، عثمانی، مکه و مدینه و اماکن مرتفع بوده است. در این میان تعداد قابل توجهی سفرنامه مربوط به عتبات نوشته شد که امروزه نیز موجود است. سفرنامه عضدالملک به عتبات، سفرنامه سدیدالسلطان، سفرنامه ابوالحسن خان فخرالملک (اردلان) به عتبات، سفرنامه میرزا حسن موسوی اصفهانی، سفرنامه ناصرالدین شاه قاجار به عتبات، سفرنامه میرزا داوود وزیر، سفرنامه عتبات. سفرنامه ادیب الملک به عتبات و سفرنامه حاج ایاز خان قشقایی از مهم ترین و معروف ترین آنها سفرنامه است.

سفرنامه حاج ایاز خان شاکری قشقایی در واقع سفرنامه حج (مکه و مدینه) و زیارت حضرتعالی است که در آخرین روزهای سلطنت احمدشاه قاجار در سال های ۱۳۴۰ و ۱۳۴۱ (اردیبهشت تا ۱۳۴۱) صورت گرفته است. ژانویه). ۱۳۰۱) و اندکی پس از کودتای سوم اسفند، حاج ایاز خان از بزرگان طایفه قشقایی و از تأثیرگذارترین تحولات سیاسی جنوب ایران در سالهای مشروطه و پس از آن بود.

این سفرنامه اگرچه در مقایسه با سفرنامه های قدیمی ارزش ادبی چندانی ندارد، اما از نظر تاریخی، اجتماعی و اقتصادی بسیار ارزشمند است. مهم ترین ویژگی سفرنامه حاج ایاز خان همراهی او با طایفه قشقایی است. با توجه به تعداد بسیار اندک کتاب ها و متون قدیمی در ایل قشقایی، این کتاب را می توان اولین تصحیح متن و قدیمی ترین کتاب مستند در تاریخ و فرهنگ این ایل دانست. جایگاه و منزلت نویسنده سفرنامه بر ارزش و محتوای تاریخی اثر و اهمیت اطلاعات دست نخورده آن می افزاید. وی مشاور و معتمد اسماعیل خان نمک الدین ایلخانی قشقایی بود.

ایازخان توسط آیت الله حاج سید عبدالحسین لاری اجازه آغاز سفر حج را دریافت کرد و در این سفر با بزرگان و بزرگان منطقه در دوران مشروطه و جنگ جهانی اول از جمله زائر خضر خان امیراسلام با شیخ حسین دیدار کرد. خان چاهکوتاهی سالار اسلام، نصیر دیوان معتمد کازرون، آصف الملک حکیم دشتی و دشتستان و تنگستان، غضنفرالسلطنه برازجانی و… حاج ایاز خان نیز با شریف حسین، حاکم مکه و مدینه آشنا شد و زیرکی خاصی وارد خانه شد. کعبه و شرح مفصلی از اجزای داخلی آن را در دلنوشته های خود نوشته است. شرح اندرونی کعبه یکی از بدیع ترین و جذاب ترین توصیفات وی در سفرهایش است. حاج ایاز خان در این سفر دو مترجم بوشهری را با خود برد که به گفته خودش «به هر کشوری که می آمد به سؤالات پاسخ می دادند».

به دلیل رتبه و مقام ایازخان، قبولی ها و برخوردهای او از ارزش ویژه ای برخوردار است. حاج ایاز خان تمام وقایع سفر را با یادداشت های ویژه ای ثبت کرد. اطلاعاتی که نویسنده در مورد شهرها، نحوه زندگی مردم، اماکن متبرکه و قیمت کالاها و خدمات به دست آورده، از هر نظر قابل مطالعه و توجه است. در این سفرنامه موارد زیادی وجود دارد که برای توصیف و مقایسه شرایط اجتماعی و اقتصادی ایران و کشورهای همسایه مفید است و با توجه به مسیر سفر که چندین کشور همسایه را در بر می گیرد، ارزش پژوهشی زیادی دارد. به عنوان نمونه می توان به موارد زیر اشاره کرد: حضور و اسکان گروهی از عشایر قشقایی در این سفر در منطقه سماوه عراق در شرق نجف، اشغال اتباع خارجی و گمرکات از جمله شرح صدور مجوز. بر زمین گذاشتن (عبور) برای زائران گمرک بوشهر توسط حکیم ولوس فرنگی حمل گیاه اسطوخودوس از کوههای مکه به بنادر ایران شرح پوشش کعبه (پیراهن) کعبه) و نیز شرح داخل کعبه، شرح تفصیلی اماکن متبرکه و نحوه انجام مراسم مذهبی در تعالی عتبات.

همچنین جزئیات برخی از سایت های عتبات برای پژوهش های تطبیقی ​​برای محققین امروزی بسیار مفید است. برای نمونه می توان به توصیف ایشان از صحن حضرت عباس اشاره کرد: «در صحن حضرت عباس از هفت طرف جا کفشی و از صحن صحن حضرت عباس علیه السلام است. ابتدا گنبد کاشیکاری عظیم و سپس تاج گلی زرین از دو مهره و یک کلنگ بلند و یک ایوان طلایی بسیار مرتفع و ساعت بر درب قبله گذاشته شده و کاشیکاری شده است. و اولی از درهای صحن، در قبله، و دومی در درب حسینی، در سیمیم در صالح الزمان، در چهارم در درب موسی بن جعفر، در پنجم در درب رسول اکرم (ص). در ششم در امیرالمومنین.

گذشته از این، سفرنامه های عتبات به ویژه این سفرنامه برای بررسی تطبیقی ​​مناسک زیارتی شیعه بسیار مفید است. ایازخان وقتی وارد تمام مکان های مقدس عراق می شد، شرح کاملی از مراسم زیارتی خود می گفت. مقایسه توصیف ایازخان با شیوه و شیوه مناسک زیارتی در دوره اخیر، می تواند سیر تحول این آیین ها را در قرن گذشته روشن کند.

نکته پایانی اینکه در زمان قاجار بسیاری از سفرنامه نویسان کارگزار سلاطین بودند. به همین دلیل متن سفرنامه ها عمدتاً برای نخبگان نوشته می شد و معمولاً کمتر به عموم مردم توجه می شد. اما از آنجایی که حاج ایاز خان به میل خود سفر کرده و با مراجعه به متن سفرنامه و ضمائم آن سفرنامه نوشته است، می توان گفت که سفرنامه را به این منظور نوشته است که عموم مردم آن را بخوانند. از این رو نگارش بومی و شیوای این کتاب، اگرچه غیرعمدی است، اما امکان بهره مندی عموم را نیز فراهم می کند.