ظرفیت بالای ادبیات اسارت برای جذب مخاطب جهانی، تأکید آن بر بیم و امید و لزوم توجه به دشمن است.



احمد شکری در گفت و گو با آژانس کتاب ایران (ایبنا) وی هنگام فرارسیدن ۵ مرداد سالروز ورود اولین گروه آزادگان به کشورمان از ادبیات دفاع مقدس به عنوان غنی ترین نوع ادبی تاریخ ادبیات پس از پیروزی انقلاب اسلامی یاد کرد و توضیح داد. : گرچه در طول تاریخ معاصر وقایع خارق العاده ای رخ داده است و از نظر ابعاد و اهمیت موضوعی، چه از نظر اصالت و عمق معنا و چه از نظر تازگی و غنای تجربه، ظرفیت بالقوه ای را داشتند که ادبیات مربوطه را شکل دهند. به نوبه خود، دفاع مقدس هشت ساله با فراهم نمودن تمامی این شرایط در چهار دهه اخیر به عنوان گونه ای شاخص، مبتکر، غنی و پیشگام ظهور کرده است. تنوع مضمونی، تعدد شخصیت و تداوم تجربی باعث تداوم و تکثیر این گونه در طی چندین دهه شده است، به گونه ای که باید به عنوان گونه ای کلان که شامل ریزگونه ها و پادگونه های درون و زیر آن است، شناسایی شود. تعبیر معروف «این جنگ ثروت است» درست است و علاوه بر کاربرد ارزشهای تجربی و موضوعی دفاع مقدس در حوزه ادبیات نیز قابل اثبات است.

شاکری اسارت را یکی از موقعیت های ممتاز و فوق العاده ادبیات دفاع مقدس برشمرد و افزود: اسارت موقعیتی شناخته شده در ادبیات و سینمای جنگ جهانی است که آثار ارزشمندی درباره آن نوشته و تولید شده است.

وی درباره ویژگی های ادبیات اسارت در کشورمان توضیح داد: از جمله این ویژگی ها، آغاز روایت آن پس از ورود به اسارت است. با آغاز ورود آزادگان به کشور در ۵ مرداد ۱۳۶۹، ادبیات اسارت که حاصل روایت آزادگان در قالب خاطره نویسی و داستان نویسی است، رسما پایه گذاری شد. در دهه ۶۰ و قبل از بازگشت آزادگان، تنها چند روایت از اسارت نوشته شد و برخی از این داستان ها از جمله پانزدهم شخص مرحوم جهانگیر خسروشاهی به زندان های کومله در غرب کشور می پردازد. البته می توان در این دهه چنین تجربه ای را به صورت محدود بیان کرد، زیرا در تبادل اسرا در غرب کشور که امری رایج بود، چند زندانی آزاد شدند که می توانستند داستان خود را بازگو کنند.

شکری تأخیر را یکی از ویژگی های ادبیات اسارت برشمرد و گفت: شنیدن از راویان فرصت گفتن را می طلبد و این فرصت تنها زمانی فراهم می شود که اسرا آزاد شوند. در اثر تأخیر روایت از لحظه خلقت، شاهد تغییر شرایط برای ادبیات دفاع مقدس و مخاطبان این ادبیات هستیم. ادبیات جنگ و دفاع مقدس مستقیماً تحت تأثیر شرایطی است که در آن تولید می شود. به همین دلیل در طبقه بندی کلی می توان ویژگی های ادبیات دوران جنگ را از ویژگی های ادبیات دوران پس از جنگ متمایز کرد. از ویژگی های دوران جنگ و ادبیات آن، رعایت مصالح عمومی در کارکردهای ادبیات به نفع جنگ و دفاع مقدس است. اما ادبیات اسارت که در اثر بازگشت اسرا رسمیت یافت و رواج یافت، متعلق به دوره ای است که قطعنامه ۵۹۸ پذیرفته شد و شرایط متفاوتی برای ظهور ادبیات دفاع مقدس فراهم شد.

وی به عنصر مقاومت در ادبیات اسارت اشاره کرد و افزود: در این ادبیات کسانی را می بینیم که به دلیل فشارهای اسارت، ایمان واقعی و اعتقاد انقلابی خود را بیش از وضعیت نظامی و در نقطه مقابل آن نشان می دهند. کسانی را می بینیم که وقتی شرایط برای دشمن فراهم می شود، پناه می برند.

شاکری همچنین برجستگی عنصر دشمن شناسی در ادبیات اسارت را برجسته کرد و تصریح کرد: در جبهه جنگ، مرزهای جغرافیایی زندگی و عملکرد دشمن را از جبهه داخلی جدا می کند. دشمن در یک طرف و خودی در طرف دیگر است و ارتباط و گفتگو به ندرت اتفاق می افتد. در نتیجه شناخت دشمن به شکل ضعیف تری محقق می شود، در حالی که در ادبیات همزیستی، همزیستی و پیوند، شناخت عمیق تری از دشمن حاصل می شود. به عبارت دیگر، میزان دانشی که آزادگان از دشمن در اردوگاه های ارتش بعث به دست آوردند، چندین برابر دانشی است که قبل از اینکه در این شرایط قرار بگیرند، داشتند.

این منتقد ادبی به عنصر هویت در ادبیات اسیر نیز اشاره کرد و گفت: اسیر فردی است که از وطن جدا شده و زندگی و رفتارش تحت قوانین سخت و موانع فراوانی است، به همین دلیل بسیاری از مولفه های هویتی بر اسیر منع می شود یا تجلی آنها نمی تواند باشد از سوی دیگر بخش زیادی از عناصر هویت ساز این وضعیت در ذهنیت و خاطرات اسیر وجود دارد و اسیر سعی در حفظ و بازسازی گذشته و یافتن ابزار جایگزین برای حفظ دین خود دارد. هویت ملی و انقلابی.

وی ادبیات اسارت را ادبیات بیم و امید دانست و بیان کرد: اسیر امید بازگشت به وطن را همیشه در ذهن خود نگه می دارد و هر لحظه اسارت با این امید ساخته و پرورش می یابد. این مضمون به عنوان یک تجربه عمیق و درون مایه ناب در بسیاری از آثار ادبیات اسارت وجود دارد.

شاکری در پایان خاطرنشان کرد: ادبیات اسارت نیل به زبان بین المللی بازتر است و ظرفیت بیشتری برای ارتباط با غیر هموطنان، هموطنان یا غیرمؤمنان دارد. بنابراین بعد طبیعی ادبیات اسارت می تواند مخاطبان بیشتری را جذب کند و با مضامین این زیرگونه ارتباط برقرار کند.