نمایی از مجموعه سه جلدی «نقد ادبی با رویکرد شناختی»


گزارش کردن خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا); مجموعه سه جلدی «نقد ادبی با رویکرد شناختی» – «مبانی نظری»، «کلیات شناختی» و «اصول ادراک» آخرین اثر لیلا صادقی (۱۳۵۶)، شاعر، نویسنده، منتقد و فارغ التحصیل مدرک دکتری منتشر شده توسط خانه ناشر Logos.

جلد اول این مجموعه با عنوان «مبانی نظری» مشتمل بر دو فصل «مبانی نظری» و «بررسی اجمالی ادبیات کلاسیک و معاصر ایران» است که فصل اول آن شامل «درباره نقد ادبی»، «شعر شناختی»، «فرایند آفرینش به معنی “اصول”. داستان احمد شاملو و منطق عطار نیشابوری.



در مقدمه ناشر آمده است که رویکرد شناختی با پل زدن علوم مختلف توانسته است اثری را با تکیه بر متن، نویسنده و مخاطب خود بررسی کند و دریچه ای برای توجه به متون ادبی بگشاید. زیرا بر اساس این رویکرد، نقد ساختار خود را از ساختار انسان، درک چیزهای موجود در جهان و چگونگی تجربه جهان از طریق بدن، مغز، سلول ها و رشته های عصبی او می گیرد. در این رویکرد با بررسی مغز و نظریه های خواندن، پلی بین متن، خواننده و نویسنده ایجاد می شود، به گونه ای که خواندن به عنوان کارکردی شناختی تلقی می شود که مغز و ادبیات را به هم پیوند می دهد.

در این جلد، فصل اول به طور خلاصه به معرفی چیستی شعر شناختی و چگونگی ارتباط مغز و ادبیات انسان می پردازد. در فصل دوم چند نمونه از تحلیل و نقد متن با رویکرد شاعرانگی شناختی در آثار ادبی معاصر و کلاسیک خواهم آورد…

در بخشی از این کتاب می خوانیم: «به نظر نمی رسد بتوان تعریف جامعی از نقد ادبی ارائه داد، زیرا نقد ادبی خود به معنای کاربرد نظریه های ادبی در تحلیل متون است و با توجه به دیدگاه هر نظریه، اثر نقد نیز متفاوت خواهد بود. در نقد مارکسیستی، نحوه توزیع قدرت در یک اثر، در نقد فمینیستی، جایگاه زن به عنوان بازیگر، و در نقد ساختارگرا، نحوه عملکرد نشانه ها برای خلق معنا اهمیت دارد. در نتیجه می توان گفت که برای تعریف نقد ادبی می توان به هدف آن اشاره کرد که به گفته فوکو «آشکار نکردن رابطه اثر و نویسنده» یا بازسازی «فکر یا تجربه» است. از طریق متون، اما برای تحلیل اثر از طریق «ساختار، معماری، فرم ذاتی و بازی روابط درونی عناصر متن هستند، پس بر اساس آن باید ببینیم اثر چیست، نه نقد ادبی.

جلد اول کتاب «نقد ادبی با رویکرد شناختی: مبانی نظری» در ۱۵۸ صفحه، شمارگان ۳۰۰ نسخه و بهای ۹۰ هزار تومان منتشر شده است.



جلد دوم از مجموعه نقد ادبی Cognitive Universals شامل چهار فصل تجسم، تجربه و طرحواره ها، طبقه بندی و ژانر، و محیط، زمینه و دنیای متن است. خوانشی ادبی از القاب و زندگی فرو فرخزاد، تخیل صورت و معنا، خوانشی ادبی اوه مامان احمد حسن زاده، «نشمیل گونگی»، «نظریه نقوش»، «کارکرد الگوها»، «خوانش ادبی چند شعر»، «جریان های شعری معاصر»، «حجم شعری و سطوح شماتیک»، «ژانر و ساخت معنا»، بینامتنیت یا فرامتنی»، «بینامتنیت از منظر شناختی: چرا بوف کور زیباست؟»، «نظریه شماتیک و سرقت ادبی»، «بافت و متن»، «فضای ذهنی» و «نظریه جهان متن» بخشی از این کتاب هستند.

در مقدمه کتاب آمده است که خواندن و تفسیر متون ادبی به درک بهتر متن می انجامد و انسان از طریق تفسیر فرصت مواجهه با پیچیدگی زندگی در متن را پیدا می کند. این تعبیر به خودآگاهی مخاطب و وسعت دید منجر می شود; در نتیجه پیوند ناگسستنی ادبیات و انسان را نشان می دهد. در واقع، تفسیر ادبیات، کنشی اجتماعی تلقی می شود که دانش، تمرکز، تجربه و شناخت مخاطب را گسترش می دهد. در نتیجه، نقد ادبی را می‌توان به‌عنوان حوزه‌ای معرفتی معرفی کرد که از طریق آن معیارهایی در یک اثر ادبی که مربوط به فطرت انسان است، سنجیده می‌شود.

در این مجلد تلاش شده است تا ابزارهای نقد ادبی بر اساس عوامل مختلف مؤثر بر محدودیت مفهوم‌سازی انسان ارائه شود و از طریق آنها به بررسی آثار ادبی مختلف از جمله اشعار فروغ فرخزاد، احمد شاملو، یدالله رویایی، رضا پرداخته شود. برانی، صدک هدایت، نیما جوشی، سیمین دانشور، بیژن نجدی، ابراهیم گلستان و بسیاری متون دیگر باید مورد بحث قرار گیرد. این ابزارهای شناختی که ریشه در ساختار مغز انسان و تعامل آن با محیط دارند، می توانند در نقد ادبی نیز مورد استفاده قرار گیرند و نقدی با محوریت زندگی انسان، تحلیل و ارزیابی متن در حوزه های مختلف از جمله بررسی جهان ارائه کنند. . از متن و فضای ذهنی شخصیت ها شمایل نگاری یا غیر شمایل نگاری بین فرم و معنا، مرزبندی جریان های شاعرانه بر اساس الگوها، تفاوت بینامتنیت و سرقت ادبی و غیره. در واقع همین عوامل منجر به شکل گیری مفاهیم اساسی و جهانی در زبان انسان می شود و به عنوان ابزاری در نقد ادبی مورد استفاده قرار می گیرد که عبارتند از: فیزیکی بودن، محیط، تجربه، طبقه بندی و دریافت. ضمناً از آنجایی که مبحث اصول پذیرایی نسبت به سایر موضوعات به فضای بیشتری نیاز دارد، در جلد سوم به تفکیک پرداخته خواهد شد.

جلد دوم مجموعه «نقد ادبی با رویکرد شناختی: کلیات شناختی» در ۲۹۴ صفحه، شمارگان ۳۰۰ نسخه و بهای ۱۲۵ هزار تومان منتشر شده است.



اصول ادراک عنوان جلد سوم این مجموعه است که در سه فصل اصل نقش و زمینه، اصل تشابه و قرب و اصل انسداد: سکوت نوشته شده است. «تعریف نقش و زمینه»، «نقش: برجستگی و توجه»، «زمینه: حافظه»، «تغییر نقش و زمینه»، «مفهوم سازی فضایی»، «تصور زمانی»، «خوانش ادبی: هی مردم نوشته نیما یوشی، «دنیای دیگر»، «جهان خود»، «جهان عینی»، «تصویر و معنا»، «استعاره»، «ماهیت استعاری زبان»، «مبنا و محیط مقتدرانه»، «تعامل استعاره و مجاز» »، «نقشه سه گانه» و «نظریه یکپارچگی مفهومی» از جمله موضوعاتی است که در این کتاب مورد بحث قرار گرفته است.


در مقدمه کتاب آمده است که آنچه ما «دریافت» می کنیم لزوماً با آنچه تجربه می کنیم یکسان نیست و مکانیسم «دریافت» که تجربه و شناخت انسان را ممکن می سازد، ریشه های عصبی در آن دارد. تجربیات حسی انسان از طریق مکانیسم دریافت او درک می شود و مکانیسم دریافت ناخودآگاه انسان امکان ساختن یک کل را در ذهن او فراهم می کند. تجربه در انسان با حواس گوناگون او ایجاد می شود و به معرفت می انجامد و شناخت پدیده ها اعم از اشیاء، رویدادها یا آثار هنری در انسان ایجاد لذت می کند. در بررسی چگونگی شکل گیری لذت در اثر ترشح هورمون ها در بدن، می توان گفت که رابطه ای ناگسستنی با زیبایی وجود دارد و انسان از هر چیزی که تجربه می کند به زیبایی لذت می برد.

در واقع ذهن انسان برای درک پدیده ها، آنها را به صورت کلی درک می کند، در نتیجه لذت درک آنها نیز به زیبایی کلی باز می گردد. ذهن اگرچه اجزای یک پدیده را با رجوع به اصول شناختی یا به عبارت دیگر اصول گشتالتی می شناسد، اما به دنبال ساخت یک کل و درک هر پدیده به عنوان یک کل است. از آنجایی که ظرفیت ذهن برای ذخیره داده ها نامحدود نیست، ذهن به طور خودکار از توانایی ساده سازی پدیده هایی مانند نقش و زمینه، شباهت، مجاورت، پیوستگی، انسداد، شمول، تقارن و غیره استفاده می کند. در میان این اصول، اصل نقش و زمینه، تشابه، سازگاری و انسداد به عنوان ابزارهای برجسته در نقد ادبی مورد استفاده قرار می گیرد. به همین دلیل، این جلد به کاربرد این اصول در تحلیل و پیوند متن می پردازد و نشان می دهد که چگونه می توان از الفبای شاعرانه برای تحلیل ادبیات استفاده کرد.


کتاب «نقد ادبی با رویکرد شناختی: اصول دریافت» در ۳۰۸ صفحه، شمارگان ۳۰۰ نسخه و بهای ۱۲۵ هزار تومان منتشر شده است.


کتاب های «ضمیر چهارم شخص مفرد»، «به من زمان بده تا بگذرم»، «اگر لیلا است پس من کیستم؟!»، «داستان هایی برعکس»، «بابت اشتباهات دستوری عذرخواهی می کنم»، «فرار از مرکز» “و پرش به روایت رنگ” تنها بخشی از آثار لیلا صادقی است.