کتاب ها در مورد فاجعه سینمای رکس چه می گویند؟ حفظ سینما رکس به عنوان موزه


آتش سوزی در سینما رکس آبادان، فاجعه ای در شامگاه ۷ مرداد ۱۳۵۷ که پیروزی انقلاب اسلامی ایران را تسریع کرد. آن شب ۷۰۰ نفر برای دیدن فیلم «الن» به سالن سینما رکس رفتند که ناگهان آتش گرفت. مردم برای فرار از فاجعه به سمت درهای خروجی رفتند، اما درها بسته شد و حدود چهارصد نفر در شعله های آتش جان باختند. این فاجعه یکی از وقایع مرتبط با انقلاب اسلامی است که نویسندگان رسانه های مختلف به آن پرداخته اند و موضوع کتاب های متعددی است. در آستانه ۷ مرداد و سالگرد این فاجعه تلخ خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) وی در گزارشی به بررسی کتاب هایی که در این زمینه چاپ و منتشر شده است پرداخت.

بررسی سوانح سینما رکس آبادان و مسجد جامع کرمان

«خروج ممنوع» با عنوان فرعی «تحقیق سینما رکس آبادان و مسجد جامع کرمان»
خالق: لیلا اشرفی
ناشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی
سال انتشار: ۱۳۸۷
لیلا اشرفی در کتاب «خروجی ممنوع» به «فاجعه سینما رکس آبادان و مسجد جامع کرمان» پرداخته است. در این کتاب آمده است؛ آتش زدن سینما رکس آبادان و دیگری حمله به مردم مقدس ترین مکان کرمان: مسجد جامع کرمان، دو اتفاقی که پیروزی انقلاب را تحت تاثیر قرار می دهد در فاصله کوتاهی از وقوع این بلایا دیده می شود. تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ و حضور آنها در شعارهای مردمی علیه نظام در ماههای بعد مورد جستجو قرار گرفت. کتاب «خروج ممنوع» قصد دارد در قالبی شبه داستانی و شیوا به بررسی این بلایای تاریخی برای جوانان بپردازد. علت در نظر گرفتن این دو واقعه در یک مجلد، جدای از وقوع تقریباً همزمان آنها که نقش تسریع کننده ای در پیروزی انقلاب دارد، این است که در تظاهرات مردمی پس از این حوادث، برای اولین بار، عاملان جنایت. امپریالیست خوانده شدند و شعار “مرگ بر شطرنج” در میان مردم طنین انداز شد. نکته دیگر اینکه خواننده پس از خواندن کتاب متوجه می شود که هر دو حادثه در جاهایی اتفاق افتاده که افراد زیادی حضور داشته اند و ماموران مانع از خروج افراد شده اند و به همین دلیل فجایع رخ داده است. عنوان «خروج ممنوع» از همین نقطه گرفته شده است. تأثیر این دو رویداد را در پیروزی انقلاب می توان در فاصله کوتاهی از وقوع این فجایع تا ۳۱ بهمن ۵۷ تا ظهور آن در شعارهای مردم علیه نظام در ماه های بعد یافت. در آتش سوزی سینما رکس آبادان، انقلابیون ساواک را مقصر دانستند و امام خمینی (ره) حادثه سینما رکس را «شاهکار بزرگ بی‌اعتبار کردن انقلاب شاه» نامیدند.

«سینما رکس» تلاشی است برای روشن شدن ابعاد یک فاجعه

زیرنویس سینما رکس (توضیحات تحلیل فاجعه سینما رکس آبادان)
نویسنده: حمیدرضا رئوفی، سال انتشار: ۱۳۹۶
سید حمیدرضا رئوفی نویسنده کتاب «سینما رکس» در تاریخ ۱۰ دی ۱۳۹۵ در گفت و گو درباره کتاب «سینما رکس» با آژانس کتاب ایران (ایبنا) گفت: این کتاب تلاشی است برای روشن شدن ابعاد یک فاجعه. متاسفانه اثری از سینما رکس و پاساژ رکس نیست. به جای آن گذر جدیدی در یک طبقه ساخته شد و تجار در این گذر کار می کنند. تنها خاطره ای که از سینما باقی مانده صفحات فلزی مستطیل شکلی به ارتفاع دو و نیم متر است که روی پنج پله قرار گرفته اند و در کوچه پشت سینما قرار دارند. این بنای تاریخی سی سال پس از حادثه ساخته شده است. شاید بهتر باشد سینمای رکس به عنوان موزه حتی در شکل فرسوده اش حفظ شود تا خاطره این جنایت همیشه جلوی چشم مردم باشد.

در گزارشی در سال ۱۳۹۶ از کتاب «سینما رکس» آمده است: «سید حمیدرضا رئوفی که اهل آبادان است و دغدغه روشنگری این فاجعه را داشته است، کتاب «سینما رکس» را منتشر کرده و اسناد مربوط به این فاجعه را در آن جمع آوری کرده است. و مصاحبه با شاهدان. عینی سعی کرد زمینه قضاوت مخاطب را در مورد داستان سینمای رکس آبادان فراهم کند. انگیزه رئوفی از انتشار کتابی مثل سینما رکس را جویا شدیم. وی در پاسخ گفت: آتش سوزی سینما رکس آبادان یکی از وقایع تاریخی این کشور است و تبیین ابعاد این فاجعه در واقع تبیین بخشی از تاریخ کشور و جامعه بشری است. ضمن اینکه من متولد آبادان بودم و طبیعتاً علاقه مند به حل این معما بودم. به همین دلیل رفتم تا درباره فاجعه سینمای رکس بنویسم.»

وی همچنین درباره روند تحقیقات خود گفت: بخشی از این فرآیند به منظور تحقیق نبود، بلکه به این دلیل بود که من خودم ساکن این شهر بودم و خود به خود درگیر روند این تحقیق بودم و در نهایت تحقیقاتم به نوشتن این منجر شد. کتاب است. در این کتاب علاوه بر نقل مستقیم اعترافات متهم در دادگاه، تحقیقات میدانی در مورد تصادف، شهادت کارشناسان فنی حاضر در صحنه تصادف، اظهارات ماموران پلیس آگاهی آبادان در زمان وقوع حادثه. تصادف و پس از آن، اخبار روزنامه ها و مشخصات قربانیان کینو رکس که در قبرستان آبادان آماده شده بودند، از جمله اطلاعاتی است که در کتاب جمع آوری کردم.

سید حمیدرضا رئوفی با تاکید بر نحوه جمع آوری اسناد؛ آنچه از اسناد دولتی در کتاب آمده مربوط به دادگاهی است که در شهریور ۱۳۵۹ در سینما نفت آبادان برگزار شد. وی در ادامه گفت؛ «من به تحلیلی اشاره می‌کنم که از فاجعه سینمای رکس در زیرنویس کتاب ارائه کردم، بر اساس ایده کمک به حل معماهای این فاجعه. کاری که انجام داده ام ارائه اسناد و روایات گوناگونی است که گاه با یکدیگر در تعارض هستند در کتاب و در پایان بر اساس تناقضاتی که گاه در روایات دیده می شود، صحت اسناد را به خواننده واگذار می کنم. و سکام کلمات را ارزیابی می کند و به نتیجه ای می رسد که گویای حقیقت است.

گوشه ای از تاریخ معاصر ایران

“آتش سینما رکس”
نویسنده: زهرا عزیزمحمدی
سال انتشار: ۲۰۱۷
ناشر: به اشار (انتشارات آستان قدس رضوی)
کتاب روایت معتبر از آتش سوزی سینما رکس نوشته زهرا عزیزمحمدی به حادثه آتش سوزی سینما رکس در ۷ مرداد ۱۳۵۷ می پردازد. در مقدمه این کتاب آمده است: این کتاب بازگویی روزها و سال هایی است که بر مردم و کشور ما گذشت، چه خوب و چه بد، چه شاد و چه تلخ. گذشته که امروز چراغی است که راه آینده را روشن می کند، شناخت گذشته و رویارویی با حقیقت آن می تواند راهنمای واقعی برای جوانان امروز این مرز و بوم باشد. راهنمایی که از طریق دروغ های رسانه های مختلف او را به حقیقت برساند. کتاب «آتش سینما رکس» یکی از کتاب هایی است که خواننده را با زاویه ای از تاریخ معاصر ایران آشنا می کند. این مجموعه بازخوانی روایت‌های افراد، رویدادها و مکان‌های خاص و مهم مربوط به تاریخ انقلاب اسلامی است. مخاطبان اصلی این کتاب جوانان، دانشجویان و عموم مردم هستند.

در بخشی از کتاب آمده است: «سالن پر از هیجان بود». عباس حتی یک لحظه دست ناهید را رها نکرد. آنها به هر طرف می چرخیدند، شعله های آتش به سمت آنها شلیک می کرد. آنها فقط با بقیه این طرف و آن طرف می دویدند. باورشان نمی شد که در همان دقایق اول تماشاگران پشت صندلی های جلو خفه می شدند بدون اینکه فرصتی برای بلند شدن داشته باشند. تفکر آنها کارساز نبود. عباس ناگهان فریاد زد: «به سی ریال»! و در حالی که سرفه می کرد و دست ناهید را می کشید به سمت در دوید. همه به سمت در رفتند…»

شش گزارش از آتش‌سوزی در سینما رکس آبادان

سینمای جهنمی
نویسنده: کریم نیکومنزار
ناشر: Cesme
سال انتشار: ۲۰۱۹
کتاب «جهنم سینما» در سه بخش کابوس‌ها، روایت‌ها و ضمائم، فاجعه سینما رکس را شرح می‌دهد. در بخشی از کتاب «سینمای جهنم» آمده است: «یک ساعت قبل از اینکه بوی کباب شهر را پر کند، همه چیز در سینما عادی بود. سالن انتظار پر سر و صدا بود و همه جور آدمی در بین تماشاگران بود. جوانان عاشقی که برای نوازش به سینما آمده بودند و همچنین خانواده هایی که شرح فیلم جدید مسعود کیمیایی را شنیده بودند. بعداً گفتند آن شب ۶۰۰ بلیت برای آن سکانس فروخته شد. سینما ۶۸۰ صندلی داشت، اما راهروی باریک آن گنجایش این تعداد نفر را نداشت. سینمای درجه دو رکس هرگز با چنین استقبالی مواجه نشد. عصر آن روز راهرو و سالن انتظار مملو از جمعیت بود. همه منتظر بودند تا کنترلر سینما درهای سالن را باز کند. بعد از گذشت سالها یکی یادش آمد که درب ورودی سینما به سختی باز می شود، انگار نگهبان سینما کلید اشتباهی آورده است و همین باعث شوخی و خنده چند نفر شد. ساعت ۸:۵۰ صبح درهای سینما باز شد و بعد از تبلیغات کوکاکولا فیلم شروع شد. حضار روی صندلی های ۳۰ و ۴۰ ریالی نشستند و بوی سوسیس مارتادلا همه جا را فرا گرفته بود. همه در سکوت بازی بهروز وشوگی بودند که زیر گریم سنگین قهرمان همیشگی نبود. ۴۵ دقیقه از فیلم گذشته بود که عده ای سالن را ترک کردند و برگشتند. در سالن سینما هوا خنک بود و چند نفر در هوای مطبوع چرت می زدند. سید و قوه آهو در حال نوشیدن بودند که یکی در سینما فریاد زد: سینما آتش گرفته است…

«مخاطب بازی می کند» / نویسنده: زهرا عزیز محمدی / ناشر: کافی کتاب / سال انتشار: ۱۳۹۵ و کتاب «سینما سرنوشت ما رکس» / نویسنده: مهران آبادی / ناشر: مایا / سال انتشار: ۱۳۹۶ و «سینما فاجعه» ناشر رکس: انتشارات سارو مرتبط با موزه دفاع مقدس
این سه کتاب از جمله کتاب هایی هستند که فاجعه سینمای رکس را توصیف می کنند. متأسفانه این کتاب ها در دسترس نبود و نتوانستیم شرح کامل تری از آنها ارائه کنیم.

تحقیقات، فیلم‌ها و در نهایت کتاب‌ها درباره فاجعه «کینو رکس آبادان» صحبت کرده‌اند، اما نتیجه قطعی در این زمینه گزارش نشده است. همه یک تیکه از فاجعه را بیان کردند. در اوایل انقلاب دادگاهی برای متهمان تشکیل شد و تعدادی از آنها محکوم و مجازات شدند. اما همچنان ادعاهایی درباره این حادثه از هر سو شنیده می شود که ابهاماتی را در زمینه اتفاقات آن شب داغ آبادان ایجاد می کند. شاید اسناد باید در این مورد صحبت کنند. اسنادی که ممکن است وجود داشته باشد اما هنوز بررسی نشده است. در مجموع، “فاجعه سینمای رکس” بخشی غم انگیز و دلخراش از تاریخ مدرن این کشور باستانی است که منجر به مرگ عده ای بی گناه شد.